De bij en haar bloem: knautiabij en beemdkroon

Andrena hattorfiana. Haar naam doet denken aan een Scandinavische koningin. Hoewel ze inderdaad in Finland en het midden van Zweden rondzoemt, is de knautiabij ook hier te bewonderen. Je moet alleen heel goed zoeken, want deze wilde zandbij is een bedreigde
soort. De oorzaak? Het verdwijnen van Knautia arvensis, oftewel beemdkroon, uit onze natuur. Helaas: hoe minder beemdkroon, hoe minder knautiabij. Laten we daarom zowel de bij als haar bloem een handje helpen.

Beemdkroon: langbloeiende nectarbom

Met haar ontelbare zachtblauwe tot lila bloemen is beemdkroon een absolute aanwinst voor je tuin. Het is een vaste plant, dus je kunt jaar op jaar genieten van de lichtgekleurde bloemenzee. En wel van juni tot in de herfst. Nog mooier: naast haar lieflijke voorkomen en lange bloei, is beemdkroon een echte nectarbom. Van vlinders tot bijen en zweefvliegen, je doet allerlei bestuivers een groot plezier met een bloembed aan beemdkroon. Zo ook de knautiabij.

Foto: ChrisMoWiki / Wikimedia Commons – CC BY-SA 4.0

Een stuifmeelstraal van 4 meter

De larven van de knautiabij worden door hun moeder uitsluitend gevoed met beemdkroonstuifmeel. Om dit te verzamelen vliegt ze gemiddeld 46 meter bij het nest vandaan. Zo dichtbij moet deze plant dus groeien. En zo afhankelijk zijn de vrouwtjesknautiabijen en hun kroost dus van de plant waar ze hun naam aan te danken hebben. Deze soort is ontzettend kwetsbaar als er geen beemdkroon in de buurt is. Heel af en toe zie je de knautiabij ook op de centaurie of op duifkruid. Zeker de laatste lijkt ook veel op beemdkroon. Voor ons mensen dan, want de knautiabij weet de bloem van haar voorkeur zonder twijfel exact te lokaliseren. Ook onder de mannetjes is beemdkroon de grote favoriet. Maar gaat het hen om de nectar of om de vrouwtjes die daar te vinden zijn?

Plant weg, bij weg

Helaas staat de knautiabij op de Rode Lijst van Nederlandse Bijen in de categorie bedreigde
soorten, samen met 42 andere wilde bijen. De lijst telt in totaal al 181 soorten, wat betekent
dat meer dan de helft van de Nederlandse wilde bijen in min of meerdere mate bedreigd
wordt of zelfs al verdwenen is. Voor de knautiabij is de oorzaak helder: beemdkroon komt
steeds minder voor in Nederland. Deze plantafname is funest voor een bij die zo innig
verbonden is met een plant: ze kan haar larven simpelweg niet voeden.

Dat beemdkroon steeds minder te bewonderen is in onze omgeving, komt onder meer door
vermesting – de plant houdt meer van schrale grond. En op plekken waar ze nog wel de
potentie heeft om bermen te sieren, wordt dit spektakel vaak in de kiem – of later – gesmoord
door de scherpe messen van gemeentelijke grasmaaiers. Het vrouwtje leeft ongeveer 15 tot
25 dagen en bouwt in die tijd 2 à 3 nesten, waarbij ze continu toegang moet hebben tot de
stuifmeelbron om elke broedcel van het nest te kunnen voorzien van voedsel. Als die bron
halverwege de bloei wordt weggemaaid, kan ze haar nest niet afmaken.

Wat jij kunt doen

Jij kunt het verschil maken: plant, zaai, vermeerder beemdkroon in je eigen tuin! Alle
Nederlandse tuinen bij elkaar vormen een gebied dat groter is dan de Veluwe, dus een betere
wereld voor de bij begint bij jezelf. Is jouw tuin gelegen op kalkrijke, zanderige grond? Dan is
er een goede kans dat je de juiste habitat kunt creëren voor de knautiabij die zo naar haar
knautia verlangt. Je doet haar het grootste plezier met de inheemse (en uiteraard gifvrije)
beemdkroon. Zet ‘m op een zonnige plek (een beetje schaduw mag) en geniet van de wilde
bloei.

Helaas zet één plant nog geen zoden aan de dijk, dus deel vooral wat zaden of plantjes uit aan
buren. Een vrouwtjes knautiabij heeft al minstens twaalf planten nodig – of 144 bloemen –
om een nest van gemiddeld zes broedcellen te voorzien van een stuifmeelvoorraadje. En dat
is dan één vrouwtje, wil je genoeg voedsel voor een populatie knautiabijen, dan kun je maar
beter de hele straat mobiliseren. Misschien is dat lastig, maar weet: alle beetjes helpen.

Naast voedsel voor zichzelf en de larven heeft elke bij ook een plek nodig om te nestelen. De
knautiabij is een zandbij en dat betekent dat ze zelf nestjes in de grond graaft, die van haar
zijn ongeveer 30 centimeter diep. Kale plekken in je tuin zijn misschien niet zo fraai, maar de
zandbijen zullen je dankbaar zijn voor een onbegroeid zanderig plekje in de zon én in de
buurt van hun favoriete en levensreddende plant.

De maker

Sarieke Brinkhuis

‘Zonder bestuivers zijn we nergens, maar dat weet lang niet iedereen. Met mijn verhalen wil ik mensen hier bewust van maken en doen inzien dat je zelf kunt bijdragen aan een oplossing.’ – Sarieke

Sarieke is verhalenmaker en Super Pollinator in de provincie Utrecht